ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ
Loading...

Σημειώσεις για τη Νεοελληνική Γλώσσα στο Λύκειο: Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ


   

 Σημειώσεις για τη Νεοελληνική Γλώσσα στο Λύκειο: Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ

Του Γιώργου Κ. Καββαδία
     «Όσο ανούσια και ενοχλητικά αφόρητη είναι η φλύαρη και ασυνάρτητη η κακοπλεγμένη και απειρόκαλη φράση, τόση δύναμη και ομορφιά έχει ο πυκνός και κρουστός, ο καθαρός και εύστοχος λόγος… Γι’ αυτό καθαρά και σφιχτά εκφράζεται μόνο όποιος ξέρει τι λέγει  και θέλει να το πει. Ο άλλος που δεν έχει ξεκαθαρίσει τα συναισθήματα και τις σκέψεις του, απεραντολογεί με περιστροφές, δε βρίσκει τις κατάλληλες λέξεις ή δεν μπορεί να τις ταιριάσει σωστά… και δε γίνεται καταληπτός από κανένα, ούτε από τον ίδιο τον εαυτό του».
                                                                                Ε.Π.Παπανούτσος

       Α. ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ


       Περίληψη είναι η συνοπτική απόδοση του περιεχομένου ενός κειμένου σ’ ένα σύντομο κείμενο που αποδίδει τις βασικές ιδέες του αρχικού κειμένου χωρίς να αλλοιώνει το πνεύμα του συγγραφέα. Με άλλα λόγια σημαίνει την ανεύρεση των κύριων σημείων – ιδεών του κειμένου και τη διατύπωσή τους κατά τέτοιο τρόπο ώστε να αποτελούν ενιαίο και οργανωμένο σύνολο.
       Κύριο χαρακτηριστικό γνώρισμά της είναι ότι περικλείει μόνο τα κύρια στοιχεία και τις ιδέες του πρωτότυπου κειμένου και δεν είναι σχολιασμός. Δεν επιδιώκεται, δηλαδή, η εξήγηση, η ανάλυση ή η κριτική των σκέψεων και των ιδεών του συγγραφέα.
       Η έκτασή της εξαρτάται τόσο από την έκταση και την ποιότητα του κειμένου, το οποίο καλούμαστε να συνοψίσουμε (συνοχή, ενότητα, οργάνωση), όσο και από το σκοπό για τον οποίο τη γράφουμε και, φυσικά, από την κριτική ή την αφαιρετική μας ικανότητα. Πολλοί υποστηρίζουν ότι μια ολοκληρωμένη περίληψη πρέπει να αποτελεί το ένα τρίτο του αρχικού κειμένου. Σχεδόν πάντα η έκτασή της ορίζεται από την ερώτηση– ζητούμενο.

       Β. ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ – ΣΤΟΧΟΙ

       Η περίληψη είναι μια μορφή κειμένου που προϋποθέτει και αποδεικνύει τις παρακάτω ικανότητες:
     1.Πλήρη κατανόηση του κειμένου που μας δίνεται.
 2.Πληροφόρηση του αναγνώστη με λιτό και σαφή τρόπο για το περιεχόμενο του κειμένου.
 3.Η διάκριση του αναγκαίου από το περιττό τόσο στο περιεχόμενο όσο και στη γλώσσα του κειμένου.
 4.Η ανάπτυξη της αφαιρετικής σκέψης , των κριτικών και συλλογιστικών ικανοτήτων.
      5.Ο εθισμός στη μεθοδική και διεισδυτική μελέτη του κειμένου.
 6.Πύκνωση του λόγου και δόμηση ενός πολύ συνεκτικού κειμένου.

      Γ. ΠΡΩΤΟ ΣΤΑΔΙΟ: ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ (ΜΕΛΕΤΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ)  ΚΕΙΜΕΝΟΥ.
      Για να γράψουμε μια καλή περίληψη πρέπει:
     1.να μελετήσουμε προσεκτικά το κείμενο μέχρι να το κατανοήσουμε πλήρως.
     2.να εντοπίσουμε τις άγνωστες λέξεις και στοιχεία.

       ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Η ακριβής γνώση της σημασίας άγνωστων λέξεων ή δυσνόητων φράσεων επιτυγχάνεται:
α) με την αναζήτηση ομόρριζων και παράγωγων λέξεων ή γενικά λέξεων που συγγενεύουν με τις άγνωστες λέξεις.
β) με τη συνδρομή των συμφραζομένων, δηλαδή με τη σχολαστική ανίχνευση ολόκληρου του ονοματικού ή ρηματικού συνόλου και την ένταξή του σε μια ολόκληρη περίοδο ή και παράγραφο.
                                                                          
       3. Να εντοπίσουμε το θεματικό κέντρο. Επισημαίνουμε το κύριο θέμα που διαπραγματεύεται το κείμενο ή την κύρια ιδέα. Συνήθως το θεματικό κέντρο βρίσκεται στον τίτλο του κειμένου, στον πρόλογό του ή στην αρχή του κύριου θέματος. Αν δε βρίσκετaι σ’ αυτά, τότε εξάγεται ως συμπέρασμα από όλο το κείμενο.

       4. Να διακρίνουμε παραγράφους ή ευρύτερες νοηματικές ενότητες.
α) Σημειώνουμε τις θεματικές προτάσεις των παραγράφων και τις σημαντικότερες λεπτομέρειές τους (λέξεις ή φράσεις – κλειδιά).
β) Καταγράφουμε τον πλαγιότιτλο εύστοχα και, αν θέλουμε αναλυτικά για να χρησιμοποιηθεί στην περίληψη.

      5. Να κάνουμε μια τελική ανάγνωση του κειμένου.
α) Κατανόηση του τρόπου οργάνωσης του κειμένου. Εντοπίζουμε την  πορεία της σκέψης του συγγραφέα.
β) Επιβεβαίωση της κατανόησης του κειμένου και σωστής καταγραφής των λεπτομερειών.

      Δ.  ΔΕΥΤΕΡΟ ΣΤΑΔΙΟ:ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ.
                                                                          
      Oι πλαγιότιτλοι και οι σημειώσεις που έχουμε καταγράψει αποτελούν το σχεδιάγραμμα της περίληψης το οποίο θα μας βοηθήσει σημαντικά στο γράψιμο της περίληψης. Ευνόητο είναι ότι η καταγραφή των πλαγιότιτλων – σημειώσεων κατά το πρώτο στάδιο της εργασίας δε σημαίνει και την ακριβή χρησιμοποίησή τους στην περίληψη. Τροποποιήσεις,  συμπληρώσεις και αφαιρέσεις μπορούν και πρέπει να γίνουν.  Γι’ αυτό χρειάζεται προσοχή στη διάκριση των αναγκαίων στοιχείων από τα περιττά, καθώς και να τοποθετηθούν στη σωστή σειρά.

      Ε. ΤΕΛΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΓΡΑΨΙΜΟ ΤΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ
      1.Στην αρχή της περίληψης επισημαίνουμε το θεματικό κέντρο του κειμένου. Ο πληροφοριακός χαρακτήρας  καθορίζει και τον τρόπο με τον οποίο αρχίζει η περίληψη. Είναι προτιμότερο να  ξεκινά με αναφορά στο συγγραφέα ή στο κείμενο.

Δόκιμες – στερεότυπες εισαγωγές της περίληψης.
α) Ο/ Η συγγραφέας αναφέρει        +   θεματικό κέντρο του κειμένου
                  ή    παρουσιάζει 
                        επισημαίνει                                                               
                        προβάλλει
                        αναλύει …
                               
β) Ο/ Η  αρθρογράφος            αναφέρει         +  θεματικό κέντρο του κειμένου
ή   δημοσιογράφος      ή      παρουσιάζει        
επιφυλλιδογράφος               επισημαίνει            
                                      τονίζει               
                                   προβάλλει …        
                                  

γ) Το πρόβλημα που απασχολεί τον συγγραφέα     + θεματικό κέντρο του κειμένου
              ή                                  
   Το θέμα…                                                                        
                                                       
δ) Στο κείμενο/ στο άρθρο παρουσιάζεται / -ονται  + θεματικό κέντρο του κειμένου
                            ή αναλύεται / -ονται                
                              υποστηρίζεται                               
                              εκφράζεται η άποψη ότι…
                                                                          
2.Στη συνέχεια παρακολουθούμε τους συλλογισμούς του συγγραφέα κατά παράγραφο
σύμφωνα και με το σχεδιάγραμμα της περίληψης. Κατά κανόνα γράφουμε σε τρίτο πρόσωπο (Ο συγγραφέας αναλύει…).

       3.Προσέχουμε τις διαρθρωτικές λέξεις του κειμένου από το οποίο θα προέλθει η περίληψη. Προσέχουμε, δηλαδή τους δείκτες της συνοχής και της συνεκτικότητας του κειμένου.
        Π.χ. Αρχικά για να τεκμηριώσει την άποψή του…
               Στη συνέχεια επισημαίνει…
               Καταλήγοντας ο συγγραφέας…   ή
               Στο τέλος, καταλήγει…
       4.Επιλέγουμε να χρησιμοποιούμε ενεργητική ή παθητική σύνταξη.
α) Χρησιμοποιούμε ενεργητική σύνταξη όταν επιθυμούμε να προβάλουμε το υποκείμενο, το πρόσωπο που ενεργεί, το υποκείμενο δηλαδή είναι ο συγγραφέας.
β) Χρησιμοποιούμε την παθητική σύνταξη, όταν προβάλλουμε το αποτέλεσμα της ενέργειας του υποκειμένου. Τότε υποκείμενα γίνονται  οι έννοιες του κειμένου και παραλείπεται η αναφορά στο υποκείμενο, δηλαδή στο συγγραφέα.
Π.χ. «Στο άρθρο αυτό αναλύονται οι διαφορές προπαγάνδας και διαφήμισης…».

       5.Αφού ολοκληρωθεί η περιληπτική απόδοση του πρωτότυπου κειμένου, συγκρίνουμε το αρχικό κείμενο με το περιληπτικό, για να βεβαιωθούμε ότι δεν παραλείφθηκε καμιά σημαντική ιδέα – πληροφορία.

       6.Ελέγχουμε σχολαστικά το περιληπτικό κείμενο ως προς τη συντακτική και γραμματική του ορθότητα αλλά και ως προς τη δομή του λόγου του.

       ΣΤ. ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΠΟΦΕΥΓΟΥΜΕ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΛΗΨΗ


       Όταν γράφουμε περίληψη:
1.  Αποφεύγουμε  την υπέρβαση του ορίου των λέξεων που μας έχει ζητηθεί.
2.  Δεν περιλαμβάνουμε πληροφορίες που δε σχετίζονται άμεσα με το κύριο θέμα, ούτε λεπτομέρειες, παραδείγματα και διευκρινίσεις που δεν είναι σημαντικές.
3.  Δεν αναπτύσσουμε ένα σημείο σε βάρος των υπολοίπων σημείων του κειμένου.
4.  Αποφεύγουμε, όσο είναι δυνατόν, τη χρήση λέξεων ή φράσεων του κειμένου. Αν χρειαστεί να κάνουμε κάτι τέτοιο, οι λέξεις και οι φράσεις να δίνονται σε εισαγωγικά.
5.  Δεν προσπαθούμε να μιμηθούμε το ύφος του συγγραφέα, αλλά υιοθετούμε ένα διαφορετικό ύφος με καθαρά πληροφοριακό χαρακτήρα.
6.  Αποφεύγουμε κάθε είδους κριτική, σχολιασμό ή αξιολόγηση του αρχικού κειμένου.
7.  Αποφεύγουμε την υπερβολική γενίκευση και αφαίρεση. Ακολουθούμε ορισμένες τεχνικές πύκνωσης του λόγου.
8.  Δε χρησιμοποιούμε εκφράσεις με καλολογική σημασία, π.χ. παρομοιώσεις, μεταφορές, κοσμητικά επίθετα κ.λ.π.
9.  Αποφεύγουμε εκφράσεις που συμπληρώνουν το κύριο νόημα για λόγους έμφασης κ.λ.π., όπως ρητορικές ερωτήσεις κ.ά.

       Ζ. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΠΥΚΝΩΣΗΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

1.Η αντικατάσταση μιας σειράς υπωνύμων από το υπερώνυμό τους, δηλαδή η απόδοση εννοιών της ίδιας οικογένειας με έναν ευρύτερο, περιεκτικότερο όρο.
Π.χ. Η ποίηση, το μυθιστόρημα, το διήγημα, το πεζογράφημα, το ηθογράφημα ® Η λογοτεχνία
Ο νομός Έβρου, ο νομός Ροδόπης, ο νομός Ξάνθης ® Η Θράκη
Το διαδίκτυο, η τηλεόραση, τα περιοδικά, οι εφημερίδες ® Τα μέσα πληροφόρησης        
                                                                            
2.Η απαλοιφή περιττών ονοματικών ή άλλων προσδιορισμών.
Π.χ. η αγαστή συνεργασία ® η συνεργασία.
       ο ακραίος καταναλωτισμός ® η υπερκατανάλωση.

         3.Η αντικατάσταση μιας σειράς ενεργειών από φραστικό σύνολο που συνοψίζει – επιγράφει τη σύνολη πράξη.
Π.χ. Ελέγχει τους φορείς εξουσίας, πρωτοστατεί στις εκλογικές διαδικασίες, αναλαμβάνει αξιώματα δημόσια ® συμμετέχει στα κοινά.

         4.Η αντικατάσταση δευτερευουσών προτάσεων από ισοδύναμες μετοχές, επίθετα ή προθετικά σύνολα.
Π.χ. Αν επιχειρήσουμε να διερευνήσουμε ® διερευνώντας.                  Επειδή προκλήθηκε πανικός ® εξαιτίας του πανικού.                                                     Επειδή τα μέσα ενημέρωσης είναι στην πλειοψηφία τους ιδιωτικά… ® λόγω της ιδιωτικοποίησης, τα μέσα ενημέρωσης…

         5. Η αντικατάσταση μιας περίφρασης από μονολεκτικό τύπο.
Π.χ. Το σύνολο των μελών που απαρτίζουν… ® Η ολομέλεια…

         6. Η αντικατάσταση προθετικού συνόλου από ένα επίρρημα.
Π.χ. Επιβλήθηκε με υπέρμετρη βαναυσότητα ® Επιβλήθηκε πολύ βάναυσα.

         7. Η αντικατάσταση ρηματικού συνόλου με αρνητική σημασία από αντίστοιχο καταφατικό.
Π.χ. Δε δέχτηκε να παραμείνει ® αρνήθηκε να παραμείνει.
Δε δραστηριοποιείται ® αδιαφορεί.

          8. Η αντικατάσταση  μιας αναφορικής πρότασης από ένα ισοδύναμο νοηματικά επίθετο ή ουσιαστικό.
Π.χ. Έχουμε χρέος να εναντιωθούμε σε εκείνους που δημαγωγούν σε βάρος του λαού ® Έχουμε χρέος να εναντιωθούμε στους δημαγωγούς…

          9. Η παράκαμψη και αγνόηση συμπληρωματικών προτάσεων.
Π.χ. Είναι πρόδηλο πως απαιτείται αλλαγή νοοτροπίας για την υπέρβαση της κρίσης Þ Με την αλλαγή νοοτροπίας η κρίση ξεπερνιέται.

        10. Παράλειψη συμπληρωματικών προτάσεων που προσδίδουν έμφαση.
Π.χ. Υπάρχει κανείς μέσα σ’ αυτή την αίθουσα που να πιστεύει ότι το πρόβλημα αντιμετωπίζεται με ανέξοδες υποσχέσεις; ® Με ανώδυνες υποσχέσεις δε λύνεται το πρόβλημα.

        11. Παραδείγματα, στατιστικά στοιχεία, μαρτυρίες, παράθεση απόψεων ειδικών κ.λ.π. που λειτουργούν ως στοιχεία τεκμηρίωσης μιας θέσης:
α) Παραλείπονται (όταν ο ρόλος τους είναι απλώς επεξηγηματικός – συμπληρωματικός)
β) Αναφέρεται συνοπτικά η λειτουργία τους (όταν χρησιμοποιούνται εκτενώς στο αρχικό κείμενο) με φράσεις του τύπου: Ο αρθρογράφος παραθέτει τεκμήρια, επιστρατεύει στατιστικά δεδομένα, επικαλείται απόψεις ειδικών κ.λ.π.
γ) Αξιοποιούνται ως προς τα δομικά στοιχεία τους (όταν επιτελούν βασικό ρόλο στην κατανόηση του αρχικού κειμένου)
Ειδικότερα:
·  Από το παράδειγμα (ιστορικό ή σύγχρονο) αξιοποιούνται τα δομικά συστατικά του όπως ο χώρος, ο χρόνος, τα πρόσωπα, το γεγονός

                         ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ

        ΑΡΧΙΚΟ                                             ΠΥΚΝΩΣΗ ΤΟΥ                                           
        ΚΕΙΜΕΝΟ                                        ΑΡΧΙΚΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ

Οι νέοι και σήμερα ακόμη,                              Οι νέοι πάντοτε αγωνίζονται με

επιδεικνύουν μια δυναμική κοινωνική                    θάρρος και θυσιάζονται για διαχρονικές,
παρουσία, υπερασπιζόμενοι διαχρονικές αξίες.         κοινωνικο-πολιτικές αξίες, όπως για
Έχουμε για παράδειγμα στη δεκαετία                   παράδειγμα οι Κινέζοι
του ’80 το ιστορικό γεγονός της                        φοιτητές τη δεκαετία του ’80
εξέγερσης των φοιτητών του Πεκίνου
που διεκδικούσαν μαζικά
δημοκρατία και ανθρώπινα δικαιώματα.                                                
                                                                            
· Από τα στατιστικά στοιχεία αξιοποιούνται τα πορίσματά τους.
· Από την παράθεση απόψεων/ επίκληση στην αυθεντία αξιοποιείται σε κάθε περίπτωση το πρόσωπο και η θέση του.
· Απαλοιφή λεπτομερειών οι οποίες απλώς διασαφηνίζουν, επεξηγούν, συγκεκριμενοποιούν την κεντρική ιδέα του συγκεκριμένου αποσπάσματος (ΔΕΥΤΕΡΕΥΟΥΣΕΣ ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΕΣ).

 

        Η ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ


     Α. Η περίληψη αξιολογείται με 0– 25 μονάδες, δηλαδή αντιστοιχεί στο ¼ της συνολικής βαθμολογίας του γλωσσικού μαθήματος στη Β’ και Γ’ Λυκείου. Αναλυτικότερα, οι μονάδες αυτές αξιολογούν το περιεχόμενο, την έκφραση και τη δομή της περίληψης. Συγκεκριμένα:




ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ: 0– 12 μονάδες

ΘΕΤΙΚΑ                                          ΑΡΝΗΤΙΚΑ

¨Επισήμανση νοηματικού κέντρου   ¨Αδυναμία εντοπισμού   
κειμένου-κεντρικής ιδέας              βασικής ιδέας-νοηματική απόκλιση
¨Επιλογή των σημαντικότερων      ¨Επικέντρωση σε επουσιώδη σημεία                                                  σημείων                                σε βάρος των ουσιωδών           
¨Κατανόηση και ορθή απόδοση      ¨Κενά στην κατανόηση του
των νοημάτων                          κειμένου, αποσπασματικότητα νοημάτω    
¨Η πληρότητα κατανόησης του
κειμένου
                                                                          

        ΓΛΩΣΣΑ – ΕΚΦΡΑΣΗ – ΥΦΟΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ:0– 8 μονάδες

ΘΕΤΙΚΑ                                            ΑΡΝΗΤΙΚΑ
·Ικανότητα πύκνωσης-ακριβούς          ·Πλατειασμοί-εκφραστικά
διατύπωσης                                 σφάλματα-ασάφειες-ασυνταξίες
·Εκφραστική άνεση-ορθογραφία-         ·Αυτούσια αναπαραγωγή λέξεων-
σύνταξη-στίξη                             εκφράσεων του κειμένου
·Διαμόρφωση πληροφοριακού             ·Παρεμβολή προσωπικών
ύφους ανάλογα με το επικοινω-           σχολίων- άσκηση κριτικής
νιακό πλαίσιο που ορίζεται                                                
                                                                          

                  ΔΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ: 0– 5 μονάδες
ΘΕΤΙΚΑ                                          ΑΡΝΗΤΙΚΑ
 ·Απόδοση της νοηματικής                · Τυποποίηση δομής σε
ακολουθίας του κειμένου                     μακροσκελή περίληψη
(δομή)                                                                    
·Διαμόρφωση κειμένου με                 · Σύγχυση της διάταξης των
συνεκτικότητα                                νοημάτων του κειμένου      
·Συνοχή του κειμένου με τη                               · Έλλειψη συνοχής-σύνδεσης
χρήση συνδετικών-
διαρθρωτικών φράσεων                                                           

     Β. ΑΡΕΤΕΣ ΤΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ

     1. Αναλογία. Συνδυάζουμε ισόρροπα τις γενικές θέσεις – ιδέες με τα συγκεκριμένα στοιχεία – παραδείγματα, χωρίς να περιοριζόμαστε και να τονίζουμε το ένα ή τα άλλα.

     2. Πρωτοτυπία. Γράφουμε την περίληψη στο δικό μας ύφος και δεν μιμούμαστε το ύφος του συγγραφέα. Αν χρειαστεί να χρησιμοποιήσουμε αυτούσιες ελάχιστες λέξεις– κλειδιά, τις βάζουμε σε εισαγωγικά.

     3. Αντικειμενικότητα. Δεν παίρνουμε προσωπική θέση και αποφεύγουμε κάθε σχόλιο, επιδοκιμασία ή αποδοκιμασία του αρχικού κειμένου.

     4. Ποιότητα. Το κείμενο της περίληψης πρέπει να είναι άρτιο από την άποψη της δομής και της έκφρασης.

     5. Ευστοχία. Η ανάγνωση του αρχικού κειμένου μόνο λεπτομέρειες προσθέτει στον αναγνώστη της περίληψης.

                 ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ – ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ


ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ΄ ΤΑΞΗΣ  ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ
   ΚΑΙ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ΄ ΤΑΞΗΣ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β΄)
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 14 ΜΑΪΟΥ 2010
ΚΕΙΜΕΝΟ
Με τον όρο αυτομόρφωση περιγράφουμε μία σύνθετη εκπαιδευτική διαδικασία της οποίας θεμελιώδης κινητήρια δύναμη είναι ο ίδιος ο άνθρωπος, ο οποίος, έχοντας επίγνωση των αναγκών και των επιθυμιών του, καλείται να συμβάλει αποφασιστικά στην πορεία της εκπαιδευτικής και επαγγελματικής του κατάρτισης. Σε αυτή την ατομική, και πολλές φορές εξαιρετικά δύσκολη, πορεία κατάκτησης νέων γνώσεων, δεν ενεργεί μόνος του, όπως θα μπορούσαμε να υποθέσουμε με βάση το πρώτο συνθετικό της λέξης αυτο-μόρφωση. Ο άνθρωπος δεν δραστηριοποιείται μέσα σε ένα κοινωνικό κενό, αλλά μέσα σε ένα κοινωνικό περιβάλλον. Βρίσκεται δηλαδή σε συνεχή επικοινωνία με τους άλλους, σε επαφή και ανταλλαγή με τους επίσημους ή ανεπίσημους εκπαιδευτικούς θεσμούς, με ποικίλους οργανισμούς και κέντρα κατάρτισης, ακόμη και όταν οι νέες τεχνολογίες του επιτρέπουν να μαθαίνει και να εργάζεται σε φυσική απόσταση από τους άλλους.
Με αυτή την έννοια, οι διαδικασίες και οι πρακτικές αυτομόρφωσης στη σημερινή εποχή δεν σημαίνουν την απουσία των άλλων, θεσμών και ατόμων, ούτε την κοινωνική απομόνωση του καθενός ατόμου, αλλά την ενεργητική στάση του, αφού το ίδιο αποφασίζει, άλλοτε αυτοβούλως και άλλοτε κάτω από την πίεση συγκεκριμένων αναγκών, να εκπαιδευθεί. Η ενεργητική στάση συνίσταται στο ότι ο άνθρωπος καλείται να διαμορφώσει μαζί με τους άλλους συμμετέχοντες (οργανισμούς, εκπαιδευτές, εκπαιδευόμενους) το περιεχόμενο, τη διαδικασία και τους τρόπους της εκπαίδευσής του.
Όμως οι πρωταρχικοί παράγοντες που καθιστούν την αυτομόρφωση αναγκαία για τα άτομα των σύγχρονων κοινωνιών είναι οι νέες επιστημονικές και τεχνολογικές ανακαλύψεις και οι συνεπακόλουθες μεταμορφώσεις της αγοράς εργασίας. Μία από τις συνέπειες αυτών των αλλαγών είναι ότι πολλά επαγγέλματα χάνουν γρήγορα την αξία και τη χρησιμότητά τους, ενώ οι γνώσεις και οι δεξιότητες που τα άτομα κατέκτησαν στα πρώτα στάδια της ζωής τους καθίστανται ανεπαρκείς για το παρόν και το μέλλον. Η συνολική τεχνολογική αναδιάρθρωση της εργασιακής δραστηριότητας στερεί όλο και περισσότερο στα άτομα τη δυνατότητα να διατηρούν μία και μοναδική επαγγελματική ταυτότητα σε όλη τη διάρκεια της ενεργού ζωής τους. Κατά συνέπεια, ανεξάρτητα από τις ψυχοκοινωνικές συνέπειες αυτής της κατάστασης για τα άτομα, οι νέοι άνθρωποι των τεχνολογικών κοινωνιών καλούνται να αλλάξουν δύο ή τρία επαγγέλματα στην επαγγελματική πορεία τους. Το γεγονός αυτό επιβάλλει στα άτομα να κατακτούν διαρκώς γνώσεις, να ανανεώνουν τις δεξιότητές τους, να αποκτούν γρήγορα νέες ειδικεύσεις, δηλαδή, να εκπαιδεύονται συνεχώς.
Η εκπαίδευση δεν νοείται πια ως η απλή, κανονιστική μετάδοση γνώσεων από τις μεγαλύτερες γενιές στις νεότερες, όπως την όριζε ο E. Durkheim κατά τον 19ο αιώνα. Και τούτο επειδή, τόσο το περιεχόμενο της εκάστοτε εκπαιδευτικής πράξης όσο και ο χρόνος που αφιερώνεται σε αυτήν, αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης ανάμεσα στις διαφορετικές γενιές, τα δύο φύλα και τις διαφορετικές κουλτούρες των ανθρώπων, γεγονός που παρατηρείται σε όλες τις σύγχρονες πρακτικές της καθημερινής ζωής. Η εκπαιδευτική πράξη καθίσταται επομένως μια διαδικασία που δεν περιορίζεται στο χώρο (το σχολείο) και το χρόνο (περίοδος της νεότητας), αλλά επεκτείνεται σε όλη τη διάρκεια της ζωής και πέραν των σχολικών τειχών.
Αλεξάνδρα Κορωναίου, Εκπαιδεύοντας Εκτός Σχολείου, 2002 (Διασκευή)
Α1. Να γράψετε στο τετράδιό σας την περίληψη του κειμένου που σας δόθηκε (100-120 λέξεις).                                                                   Μονάδες 25

Β1. Να αναπτύξετε σε μια παράγραφο 80 έως 100 λέξεων το περιεχόμενο του παρακάτω αποσπάσματος του κειμένου: ... οι νέοι άνθρωποι των τεχνολογικών κοινωνιών καλούνται να αλλάξουν δύο ή τρία επαγγέλματα στην επαγγελματική πορεία τους ...      Μονάδες 12

Β2. α) Με ποιον τρόπο αναπτύσσεται η τελευταία παράγραφος του κειμένου; (Η εκπαίδευση δεν νοείται ... των σχολικών τειχών) (μονάδες 4)

      β) Να εντοπίσετε τα δομικά μέρη της ίδιας παραγράφου του κειμένου (μονάδες 3)
Μονάδες  7

Β3. α) Να γράψετε ένα α ν τ ώ ν υ μ ο για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις: ατομική, επιτρέπουν, ανεπαρκείς, διαφορετικές, επεκτείνεται. (μονάδες 5)

      β) Να γράψετε ένα σ υ ν ώ ν υ μ ο για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις:
συνεχή, χρησιμότητα, συνέπειες, δεξιότητες, καθίσταται. (μονάδες 5)
                  Μονάδες 10

Β4. Να επισημάνετε τρία χαρακτηριστικά γνωρίσματα επιστημονικού λόγου στο κείμενο που σας δίνεται.                                                                         Μονάδες  6

Γ1. Σε άρθρο που θα δημοσιευθεί στην εφημερίδα του σχολείου σας να αναφερθείτε στη σημασία της αυτομόρφωσης και να προτείνετε τρόπους πραγμάτωσής της σε όλη τη διάρκεια της ζωής του ανθρώπου. (500-600 λέξεις).                                Μονάδες 40

        1Ο βήμα: Μελέτη του κειμένου, καταγραφή των λεπτομερειών σε τρεις φάσεις

α) Προσεκτική ανάγνωση. Εντοπισμός άγνωστων λέξεων– στοιχείων, σύλλη-
ψη του θεματικού κέντρου του κειμένου.
β) Δεύτερη ανάγνωση για παρακολούθηση της σειράς των ιδεών– επιχειρημάτων.
γ) Εύρεση και γραφή των λεπτομερειών, μέσω της τεχνικής της υπερδομής του κειμένου, αξιοποιώντας ταυτόχρονα και την τεχνική των πλαγιότιτλων.

       2ο βήμα: Επιλογή των στοιχείων που είναι χρήσιμα στην περίληψη. Καταστρώνω το   
                                σχεδιάγραμμα της περίληψης
 Τα σημεία που πρέπει να προσέξουν οι μαθητές για τη σύνταξη μιας εύστοχης περίληψης είναι τα εξής:
1.Θεματικό κέντρο: Την έννοια της αυτομόρφωσης , τις νέες εργασιακές συνθήκες που την  καθιστούν αναγκαία.
2,Στην πρώτη παράγραφο:               
α) τον ορισμό της αυτομόρφωσης. β) την ατομική και συλλογική διαδικασία απόκτησής της .
γ) τους θεσμούς, επίσημους και ανεπίσημους, καλλιέργειάς της.
3.Στη δεύτερη παράγραφο:
α) την αυτομόρφωση ως ενεργητική και όχι παθητική διαδικασία
4.   Στην τρίτη παράγραφο:
α) Τους λόγους που την καθιστούν αναγκαία (τεχνοεπιστημονική εξέλιξη, ριζικές αλλαγές στην αγορά εργασίας).
β) Τις συνέπειες των ανωτέρω αλλαγών στην επαγγελματική πορεία και την ανάγκη διαρκούς επαγγελματικής κατάρτισης των εργαζομένων.
5.   Στην τελευταία παράγραφο:
 α)  Την ανασκευή  από τη συγγραφέα του παραδοσιακού μοντέλου της εκπαίδευσης.
 β)  Τους μετασχηματισμούς στο πολιτισμικό ηθικό και κοινωνικό επίπεδο που αλλάζουν το περιεχόμενο της σύγχρονης εκπαίδευσης καθιστώντας ιδιαίτερα την δυναμική εντός και εκτός του σχολικού χώρου.

       Η καταγραφή των σημειώσεων δε σημαίνει ότι όλο αυτό το υλικό θα χρησιμοποιηθεί στην περίληψη. Γι’ αυτό χρειάζεται προσοχή στη διάκριση των αναγκαίων στοιχείων από τα περιττά. Αυτό προϋποθέτει την οργάνωση των σημειώσεων– πλαγιότιτλων σε ένα σχεδιάγραμμα που θα ακολουθεί τη γνωστή δομή της παραγράφου:

α) Θεματική πρόταση: Αναφέρεται το θέμα του κειμένου και η κεντρική του ιδέα (η οποία είναι δική σας, και όχι μια τυχαία επιλογή σημείων του κειμένου).
β) Λεπτομέρειες: Καταγραφή των σημαντικότερων σημειώσεων– πλαγιότιτλων, ακολουθώντας πιστά το κείμενο που συνοψίζετε.
γ) Κατακλείδα: Τελικό συμπέρασμα– κατάληξη.


       3ο βήμα: Γράφω την περίληψη

        Η συγγραφέας αναφέρεται στην έννοια της αυτομόρφωσης και στην αναγκαιότητά της. Την ορίζει ως εκπαιδευτική διαδικασία με την αυτόβουλη συμμετοχή του ατόμου που επιθυμεί να θωρακιστεί γνωστικά και επαγγελματικά βάσει των αναγκών του. Δε λειτουργεί αυτόνομα, αλλά επικοινωνεί με συμπολίτες, συνεργάζεται με εκπαιδευτικούς φορείς και θεσμούς με τους οποίους συνδιαμορφώνει την εκπαιδευτική τους πορεία, αξιοποιώντας και τις νέες τεχνολογίες. Η αυτομόρφωση αποτελεί αναγκαιότητα εξαιτίας της τεχνολογικής εξέλιξης και των παρελκομένων συνεπειών στην αγορά εργασίας, αφού η πρότερη γνώση δεν επαρκεί, επαγγελματικά απαξιώνονται και γι’ αυτό η διατήρηση μιας επαγγελματικής ιδιότητας δια βίου είναι αδύνατη. Έτσι, αναγκάζονται τα άτομα να επιμορφώνονται, όχι όμως λαμβάνοντας γνώσεις σε ορισμένο χωροχρόνο και ορισμένη ηλικία, αλλά σε όλη τη ζωή τους.













ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ΄ ΤΑΞΗΣ
ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β΄)
ΠΕΜΠΤΗ 12 ΜΑΪΟΥ 2011
ΚΕΙΜΕΝΟ
Είναι δεδομένο ότι το διαδίκτυο έφερε μια πιο ισότιμη πρόσβαση στη γνώση. Ζούμε ένα κύμα εκδημοκρατισμού της γνώσης. Παλιότερα, για να δει κανείς τη βιβλιοθήκη του Κέμπριτζ, έπρεπε να ταξιδέψει χιλιάδες χιλιόμετρα. Σήμερα, μπορεί να βρει τα βιβλία της από το γραφείο του. Παλιότερα, έπρεπε να έχει κάποιος λεφτά για να παρακολουθήσει μαθήματα του ΜΙΤ1. Σήμερα, έρχονται διαδικτυακά στο σπίτι του.
Σ’ αυτόν τον υπαρκτό εκδημοκρατισμό της γνώσης ορθώνονται τρεις γκρίνιες. Η μία είναι η άρνηση της τεχνολογίας, εξαιτίας των πιθανών κινδύνων που έχει η ανάπτυξή της. Ο Πολ Βιρίλιο, για παράδειγμα, έγραψε την «Πληροφοριακή Βόμβα». Είναι σίγουρος ότι η κοινωνία της γνώσης ενέχει κινδύνους, αλλά άγνωστους. Δεν τους ξέρει, αλλά...υπάρχουν. Η δεύτερη γκρίνια έχει να κάνει με τα «παιδάκια της Αφρικής». Το ακούμε για κάθε νέα τεχνολογία: «Τι να το κάνω εγώ το εμβόλιο για το Αλτσχάιμερ2, όταν τα παιδιά της Αφρικής δεν έχουν ούτε ασπιρίνη για τον πυρετό;». Το επιχείρημα έχει εν μέρει λογική. Πραγματικά «τι να το κάνεις το εμβόλιο για το Αλτσχάιμερ, αν δεν έχεις Αλτσχάιμερ;». Αν όμως αποκτήσεις, το πρώτο που ξεχνάς είναι τα «παιδάκια της Αφρικής». Η τρίτη γκρίνια έχει να κάνει με το διαβόητο «ψηφιακό χάσμα». Βέβαια, καμιά τεχνολογία, καμιά επιστημονική επανάσταση δεν διαχέεται αμέσως σε όλη την υφήλιο. Ο Γουτεμβέργιος τύπωσε την πρώτη Βίβλο το 1455· ωστόσο στην Ελλάδα η τυπογραφία ήρθε στις αρχές του 19ου αιώνα. Όσο για το τυπωμένο βιβλίο, ακόμη πασχίζουμε να γίνει κτήμα του ελληνικού λαού. Το σημαντικό, όμως, είναι ότι η επανάσταση έγινε και ακόμη προχωρεί. Εξάλλου, αυτοί που μιλούν για ψηφιακό χάσμα στην Αφρική πρέπει να αναλογιστούν ποιο είναι το τυπογραφικό χάσμα του δυτικού κόσμου με την Αφρική.
Πολύ περισσότεροι άνθρωποι μπορούν να μετέχουν ισότιμα στην κοινωνία της γνώσης και πλέον όχι μόνον ως αναγνώστες, αλλά και ως συγγραφείς. Στον κυβερνοχώρο, οικονομικά και τεχνολογικά, όλοι βρίσκονται στο ίδιο σημείο εκκίνησης. Στο διαδίκτυο, το άρθρο ενός δημοσιογράφου είναι εξίσου προσβάσιμο με το άρθρο ενός πιτσιρίκου. Δηλαδή, τα δίκτυα επικοινωνιών ισοπεδώνουν παλιές ιεραρχίες της βιομηχανικής κοινωνίας και απομένει να δούμε αν θα συνθέσουν νέες. Στον κυβερνοχώρο λειτουργεί καθένας σύμφωνα με τις ανάγκες του και τις δυνατότητές του. Αυτό όμως δημιουργεί έναν κατακερματισμό της εμπειρίας που τρομάζει πολλούς. Η κοινότητα χρειάζεται την κοινή εμπειρία για να είναι κοινότητα. Από την άλλη, όλη αυτή η πληθώρα διαθέσιμων πληροφοριών μετατρέπεται σε άγχος. «Πληροφοριακό άγχος» το ονομάζουν κάποιοι ψυχολόγοι: «να προλάβω να δω το ένα, να διαβάσω το άλλο, να μη χάσω το τρίτο, ώστε να μην είμαι εκτός θέματος και εκτός της κοινότητας όπου ζω και λειτουργώ». Αυτό το άγχος είναι λογικό να υπάρχει και να μεγεθύνεται, όσο μεγαλώνει το ποσό των πληροφοριών που όλοι έχουμε διαθέσιμες.
Όλα αυτά είναι πραγματικά, αλλά το ίδιο θα έλεγε κι ένας μοναχός του Μεσαίωνα βλέποντας την πλημμύρα των αιρετικών κειμένων που άρχισαν να βγαίνουν από τις τυπογραφικές μηχανές. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η πληροφορική επανάσταση είναι σε μετάβαση και κάθε επανάσταση σε μετάβαση διασπείρει σύγχυση. Το παλιό δεν έχει πεθάνει και το καινούριο δεν έχει γεννηθεί.

Πάσχος Μανδραβέλης. Από τον ημερήσιο τύπο (διασκευή).

1. ΜΙΤ: Τεχνολογικό Ινστιτούτο Μασαχουσέτης.
2. Αλτσχάιμερ: Νόσος με κυριότερο σύμπτωμα την απώλεια της μνήμης.

A1. Να γράψετε στο τετράδιό σας την περίληψη του κειμένου που σας δόθηκε. (100-120 λέξεις)                                                               Μονάδες 25

Β1. «Η κοινότητα χρειάζεται την κοινή εμπειρία για να είναι κοινότητα». Να αναπτύξετε σε μία παράγραφο 60 - 80 λέξεων το περιεχόμενο της παραπάνω περιόδου.                                                                Μονάδες 10

Β2. α) Να αναφέρετε δύο τρόπους ανάπτυξης της δεύτερης παραγράφου. («Σ’ αυτόν τον υπαρκτό [...] με την Αφρική»). (Μονάδες 4)

       β) Να βρείτε τη δομή της ίδιας παραγράφου. (Μονάδες 3)             
Μονάδες 7

Β3. α) Να αιτιολογήσετε τη χρήση των εισαγωγικών στις παρακάτω περιπτώσεις:
«Πληροφοριακή Βόμβα»
«Τι να το κάνω εγώ το εμβόλιο για το Αλτσχάιμερ, όταν τα παιδιά της Αφρικής δεν έχουν ούτε ασπιρίνη για τον πυρετό;»
«Πληροφοριακό άγχος» (Μονάδες 3)

        β) Να βρείτε στο κείμενο πέντε παραδείγματα μεταφορικής λειτουργίας της γλώσσας. (Μονάδες 5)                                                        Μονάδες 8

Β4. α) Να γράψετε από ένα συνώνυμο για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις του κειμένου:
πιθανών, ξεχνάς, κατακερματισμό, μετατρέπεται, διασπείρει. (Μονάδες 5)

       β) Να γράψετε από ένα αντώνυμο για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις του κειμένου: υπαρκτό, άρνηση, σίγουρος, προσβάσιμο, λογικό.         (Μονάδες 5)                                                                             Μονάδες 10

Γ1. Ως ομιλητής σε ημερίδα που οργανώνει το σχολείο σου με θέμα τη χρήση του διαδικτύου, να αναπτύξεις τις απόψεις σου σχετικά με τις υπηρεσίες που προσφέρει το διαδίκτυο στη διάδοση της γνώσης, καθώς και τους τρόπους με τους οποίους μπορεί αυτό να αξιοποιηθεί δημιουργικά στο πλαίσιο του σχολείου. (500-600 λέξεις)
Μονάδες 40


Επεξεργαζόμαστε το κείμενο, όπως στο προηγούμενο παράδειγμα.(Βλ. και υπογραμμίσεις).
Παραδείγματα περιλήψεων
1. Το κείμενο πραγματεύεται τη χρήση του διαδικτύου στη σύγχρονη κοινωνία. Αρχικά, διαπιστώνεται ότι σήμερα το διαδίκτυο προσφέρει άμεσα και δημοκρατικά τη γνώση, σε αντίθεση με το παρελθόν. Ωστόσο, ορισμένοι αμφισβητούν
τη θέση αυτή. Σύμφωνα με τους πρώτους, η τεχνολογία ενέχει κινδύνους, άγνωστους ωστόσο. Η δεύτερη αντίρρηση αφορά τη λανθασμένη ιεράρχηση των αναγκών του πολιτισμού μας: την προσήλωση μας στην τεχνολογία ενώ αδιαφορούμε για την επιβίωση στην Αφρική. Η τρίτη άποψη επισημαίνει το «ψηφιακό χάσμα» λόγω της άνισης πρόσβασης στη γνώση παγκοσμίως. Όμως τα άτομα συμμετέχουν μέσω του διαδικτύου ισότιμα στη γνώση, με αποτέλεσμα την εξάλειψη της παραδοσιακής ιεραρχίας. Παράλληλα, η εξατομικευμένη χρήση του οδηγεί στην απουσία κοινών εμπειριών καθώς και στην πρόκληση «πληροφοριακού άγχους». Συμπερασματικά, η πληροφορική είναι μια τεχνολογία σε εξέλιξη, ικανή να προκαλέσει σύγχυση.
2.Ο συντάκτης στο δημοσίευμα αυτό εξετάζει τη συμβολή του διαδικτύου στη διάδοση της γνώσης. Αρχικά, διαπιστώνει, με παραδείγματα, πως το διαδίκτυο καθιστά τη γνώση προσιτή στον καθένα. Ωστόσο, διατυπώνονται και διαφωνίες, όπως ότι το διαδίκτυο εγκυμονεί κινδύνους, αν και αυτοί παραμένουν άγνωστοι, ότι αποτελεί περιττή πολυτέλεια, λόγω των άλυτων προβλημάτων του Τρίτου Κόσμου και, τέλος, ότι διευρύνει το χάσμα μεταξύ «πληροφοριοπλούσιων» και «πληροφοριοφτωχών». Από την άλλη, η εξατομικευμένη συμμετοχή του καθενός στον κυβερνοχώρο ως πομποδέκτη κλονίζει κατεστημένες διαβαθμίσεις και διαμορφώνει ατομικές θεωρήσεις του κόσμου, προκαλώντας, ταυτόχρονα, άγχος συλλογής των πληροφοριών. Τέλος, συμμερίζεται την άποψη πως η επανάσταση της Πληροφορικής βρίσκεται σε μεταβατικό στάδιο, γι’ αυτό και δημιουργεί αναστατώσεις. (108 λέξεις)